Халықаралық интеграциялық үрдістер: тәжірибелері және мәселелері

Интеграцияның алғышарттары алуан түрлі болып  келеді. ҒТП-тің қазіргі таңдағы  жағдайында экономикалардың өте  терең түрде өзара енуі және тұтасуы  көптеген елдер үшін объективті қажеттілік болып табылады. Бұл қажеттілік ең алдымен, жоғары дамыған елдерде, әсіресе шектелген экономикалық ресурстары және ішкі нарықтары бар елдерде көрініс табады. Мұндай елдер үшін экономикалық интеграция экономикалық мүмкіндікті өте тиімді пайдалануға және ҒТП-тің жоғары қарқынына жетуге болады.

Көптеген мемлекеттер  үшін экономикалық интеграция ғылыми-техникалық зерттеулерде өте тиімді мүмкіндік туғызады. [8, 450 б]

Қазіргі кездегі  халықаралық экономикадағы қалыптасушы  және дамушы әр түрлі интеграциялық  бірлестіктер алдында белгілі бір  мақсаттар тұрады. Оларға жататындар:

1. масштаб экономикасы артықшылықтарын қолдану. Масштаб экономикасы теориялары негізінде нарық көлемін кеңейтуді, трансакциялық шығындарды қысқартуды және басқа да артықшылықтарды алуды қамтамасыз ету. Бұл өз ретінде едәуір көлемдегі нарықтарға келетін тікелей шет ел инвестицияларын тартуға мүмкіндік береді. Ол нарықтарда дербес өндірістер салуға мүмкіндіктер бар.

2. қолайлы сыртқы  саяси ортаны құру. Көптеген интеграциялық  блоктардың негізгі мақсаттарының  бірі – саяси, әскери, әлеуметтік, мәдени және басқа салалар бойынша қатысушы елдердің өзара түсіністігі мен ынтымақтастығын күшейту.

3. сауда саясаты  проблемаларын шешу. Негізінде аймақтық  интеграция – сыртқы сауда  оперцияларындағы көпжақты сауда  келіссөздері шеңберінде қатысушы  жақтардың келіссөздік позицияларын нығайту әдісі ретінде қарастырылады. Аймақтық блоктар өзара сауда үшін өте тұрақты және қолайлы ортаны құрады.

4. экономикалық құрылымды қайта құру әсері. Нарықтық экономиканы құрушы немесе тереңдетілген экономикалық реформаларды жүзеге асырушы елдерді нарықтық дамудың өте жоғары деңгейі бар елдердің аймақтық сауда келісімдеріне қосу – нарықтық тәжірбиені таратудың маңызды каналы ретінде қарастырылады. өз көршілерін интеграциялық процестерге қоса отырып, өте дамыған елдер олардың нарықтық реформаларын жеделдетуге және ол жерлерде толық сыйымды нарықтарды құруға мүдделі болып отыр. Мұндай мақсаттарды батысеуропалық көптеген елдер көздеген еді.

5. ұлттық өнеркәсіптің  жас салаларын қолдау. Интеграциялық  бірлестіктер үшінші елдерге  қарсы дискриминациялық шараларды қолданбаса да, ол жергілікті өндірушілерді қолдау әдісі ретінде қарастырылады. Жергілікті өндірушілер үшін өте кең аймақтық нарық туындайды. [57, 96 б]

Жалпы алғанда, интеграциялық процестерге экономикалық себептер ғана емес, сондай-ақ саяси  өзгерістер де әсер етеді. Бұл әсіресе, әлемдік шаруашылықтың шет аймағына қатысты болады. Осы жерде өндіргіш күштердің дамуының төмен деңгейіне және еркіндік алған елдердің бұрынғы метрополияларымен тығыз байланысты болуына қарамастан, аймақтақ экономикалық топтарды құру барысы белгілі бір жылдарда, индустриясы дамыған мемлекеттер арасындағы байланыспен салыстырғанда, өте қарқынды түрде жүріп жатыр.

Интеграция - экономикалық тұлғалардың бірігуі, олардың өзара  әрекеттесуінің тереңдеуі, өзара байланыстардың дамуы. Экономикалық интеграция өндірістік-технологиялық байланыстарын кеңейту мен тереңдетуі, ресурстарды бірлесе пайдалану, капиталдар бірігуі, сол сияқты бір-біріне қолайлы жағдай жасау арқылы экономикалық іс-әрекеттерге өзара «кедергілерді» жою бағыттарында айқын көрінеді. [19, 152 б]

Интеграцияның белгілері:

• Ұлттық өндірістік үрдістердің өзара сіңісуі мен өрімденуі
• Осы негізде қатысушы – мемлекеттер экономикасында терең құрылымдық өзгерістер жүреді
• Интеграциялық үрдістерді реттеудің мақсаттылығы және қажеттілігі

Интеграцияның шарттары:

1. Дамыған инфрақұрылым;
2. Үкіметтің саяси шешімдерінің бар болуы (интеграция құруға жағдай жасау – саяси және экономикалық база)

Интеграцияның деңгейлері:

• макроэкономикалық (мемлекеттің деңгей)
• микроэкономикалық (фирмааралық – ТҰК)

Интеграцияның артықшылықтары:

1. Нарық көлемінің ұлғаюы – өндіріс ауқымынан әсері (ұлттық нарығы кішкентай көлемді мемлекеттер үшін), осының негізінде кәсіпорынның оңтайлы көлемін анықтау қажеттілігі.
2. Мемлекеттер арасында бәсекелестік өседі.
3. Сауданың ең жақсы жағдайларын қамтамасыз ету.
4. Сауданы инфрақұрылымды жақсартумен қатар кеңейту.
5. Алдыңғы қатарлы технологияны тарату.

Жағымсыз салдары:

1. Әлдеқайда қалып қалған елдерден ресурстар ағылып кетуі мүмкін (өндіріс факторлары), әлдеқайда қуатты серіктестер пайдасына қайта бөлісу жүреді.
2. егер интеграцияға қатысушы елдердің жекелеген фирмалары арасындағы өте тығыз интеграциялық байланыстардың қалыптасуына ықпал етсе, онда нәтижесінде олигополиялық келісім өте кең түрде тартылуы мүмкін. Бұл келісім сәйкес өнім бағасының көтерілуіне әкеліп соғуы мүмкін;
3. кей жағдайда өте үлкен компанияларды құрумен байланысты өндіріс масштабын кеңейтуден болатын шығындар эффектісі болуы мүмкін, яғни шектен тыс бюрократизация және басқа да факторлар әсерінен олар тиімсіз болып қалады. [7, 23 б]

Әлемдік шаруашылық байланыстың интеграциялық деңгейге өтуінің алдында дамудың сандық және сапалық көрсеткішімен айтулы ХЭИ-ның деңгей қатарлары тұрады. Бұл тек қана халықаралық сауда  – экономикалық қызмет ауқымы емес, сонымен қатар, ұлттық экономикалардың өзара әрекетінің төзімділігі, сфералары және деңгейі.

ХЭИ қазіргі  теориясында интеграциялық үрдістердің  дамуының бес сатысын немесе жүйелі деңгейін бөліп көрсетеді:

• еркін сауда аймағы
• кедендік одақ
• бірыңғай немесе ортақ нарық
• экономикалық одақ
• экономикалық және валюталық одақ

Бірінші қисынды, әрі хронологиялық деңгей – еркін  сауда аймағы (ЕСА). Қазіргі түсінік  бойынша бұл преференциалды аймақ. Оның аумағында кедендік және сандық шектеулерден еркін тауар саудасына  қолдау көрсетіледі. Әдеттегідей, сәйкес аймақтар жөніндегі келісімдер ЕСА-ын құруды алдын ала қарастырады. Бірқатар жылдар ағымында біртіндеп кедендік пошлиналар мен өзге тарифтік емес шектеулерді өзара жояды. Ауылшаруашылық тауарларға қатысты либерализация шектеулі сипатта болады, кедендік номенклатура бойынша тек кейбір жолдарын ғана ұстанады. Мұндай әдістеме ЕЭЫ құрылғанда жүзеге асты, ол қазіргі кезде де өзекті. Мысалы, Солтүстікамерикандық еркін сауда ассоциациясында (НАФТА), Оңтүстік конус мемлекеттерінің ортақ нарығында (МЕРКОСУР). ЕСА құру жөніндегі келісімдер, әдетте, өзара Standstill пошлиналарын көтеру мораториі ұстанымында негізделген. Бұл серіктестердің кедендік пошлиналарды көтеруде немесе жаңа сауда кедергілерін құруда біржақты жасай алмайтынын білдіреді. Тараптардың кедендік түсу деңгейін көтеруі немесе арнайы қорғаныш шараларын, шарттарын, мерзімін және қызметін қолдануы, қорғаныш шараларын тарату сферасы, сондай-ақ баж салығы жағдайлары еркін сауда аймағы жөніндегі келсімдерде қарастырылады. Мұндай келісімдердің жағымды жақтарына мемлекет – қатысушылардың сауда саясатының тұрақтылығы мен алдын ала болжай алынатын сипатын жатқызуға болады. ЕСА-ның қызмет етуі мемлекеттерге «Уугвайлық раунд» аясында қабылданған міндеттерді анық атқаруына, сыртқы экономикалық қызметінің барлық жүйесін жетілдіруге, халықаралық тәжірибеге бейімделуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ЕСА мемлекет – қатысушылары арақатынастарында сәйкес аудандағы қыметті реттеуі тұрақты қызмет ететін ұлт үсті басқару жүйелерінің құруынсыз өтеді. Барлық шешімдер, әдеттегідей, мемлекет – қатысушылардың жоғарғы қызметкерлерімен саяси мәселелері және министрлік пен ведомство жетекшілерімен экономикалық мәселелері қабылданады.  Бұл шешімдер осы кезеңнің өзінде міндетті сипатта болуы тиіс, тараптардың міндеттілігі мен қадамдарының үйлесімділігі қамтамасыз етілуі керек. Құқықтық көзқарас бойынша келісімдер ішкі заңдылық актілерге қарағанда преференциалды жағдайға ие болады. [3, 53 б]

ЕСА-ның құрылуы  ішкі нарықта бәсекелестіктің нығаюына алып келеді, ол отандық өндірістердің  сапасына және өнімнің техникалық деңгейіне кері әсерін тигізеді. Импорт либерализациясы тауарлардың ұлттық өндірушілеріне зор қауіп-қатер туғызады, әлдеқайда бәсекеге қабілетті және сапалы импортталған тауарлармен бақталастыққа шыдай алмағандардың банкротқа ұшырауы көбейеді. Оларды мемлекет тарапынан қолдамауынан қорғану амалдарын жасағанға қарамастан ішкі нарықта шетелдік өндірушілердің отандықтарды ығыстыруы әбден мүмкін.  «Келген мемлекетте» өндірістік құрылымдарда шетелдік компаниялардың нығаю қаупі бар екендігін атап өту керек.   [2, 20 б]

Әлемдік интеграцияның  келесі кезеңі кедендік одақ болып  табылады – екі не одан да көп  елдердің саудада кедендік баж салықтарын қысқарту жөніндегі келісімдері, ұжымдық  протекционизм формасы. ГАТТ-ң XIV-бабына сәйкес кедендік одақ - Кедендік одақтың ішіндегі кедендік баж салықтарының төмендеуін білдіреді және бірыңғай сыртқы кедендік тариф құруды білдіреді.

Бірқатар басылымдарда еркін сауда аймағы мен кеден  одағына берілетін анықтамалардың біршама дұрыс емес екендігін  атап өту керек. Олардың басты айырмашылығы, бірінші жағдайда кедендік баж салықтарының біртіндеп төмендеуі, тарифтік емес кедергілерінің жоыйлуы т.с.с. байқалады, ақыр соңында, еркін сауда аймағы мемлекет –қатысушылар арасында бажсыз сауданы қамтамасыз етеді. Кедендік одақта мемлекет – қатысушылар арасында бажсыз сауда болады және одаққа кірмейтін мемлекеттерге қатысты ортақ кедендік тариф белгіленеді. ГАТТ-ң XXIV бабының 4 §-ның жаңаша баян етілуінде «XXIV бап еркін сауда аймағы мен кедендік одаққа қатысты анықтамалардың айырмашылығындағы ешбір жетекшілік бастаманы қарастырмайтыны» жарияланған. Ойынның өзіндік ережелері еркін сауда аймағының мүшелерінің өзімен орнатылады, олар өздерінің сыртқы сауда саясатына ереді, ал кедендік одақтың қатысушы – мемлекеттері оны ең алдымен кедендік – тарифтік ереже мен рәсімдерімен үйлестіреді. Кедендік одақ еркін сауда аймағына қарағанда жетілген интеграциялық құрылым болып табылады. Кедендік одақ аясында қатысушы – мемлекеттердің өндіру және тұтыну құрылымында едәуір өзгерістер болады. Біріншіден, кедендік тарифтерге қатысты бірыңғай сыртқы сауда саясатын жүргізе отыра, түрлі сыртқы преференциялар, протекционизм және т.б., мемлекет сыртқы тариф деңгейін және нәтижелі бағамдарды ескеріп тауар легін реттейді. Бұл өз кезегінде тұтыну мен өндіру ресурстарының қайта нысанасына серпін береді.  Интеграцияның кейбір батыс мамандарының пікірінше, кедендік одақ ішінде өндіріс «салыстырмалы артықщылық теориясына сәйкес ұтымдырақ болады». [6, 87 б]

Оқиғаның дамуының екі мүмкін нұсқасы бар: кедендік одақтың сыртқы шекарасында қандай да тауарға орнатылған сыртқы тариф бұл интеграциялық құрылым пайда болғанға дейін болған ортақ өлшенген тарифтан жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Егер сыртқы тариф жоғарғы болса, онда кедендік одаққа қатысушы – мемлекеттерге әлдеқайда қымбат одақ ішіндегі ресурстар пайдасы үшін жабдықтың арзан сыртқы көзінен бас тартуға тура келеді. Мұндай шаралар түрлі ойлардан туындауы мүмкін, мысалы, стратегиялық шарттардан: мемлекеттер сыртқы тәуелділіктен арылу үшін жаңа материалдарды, энерготасымалдаушылар және т.б.-ды интенсивті өңдеуге бірлесіп кірісуді шешеді. Осындай шараларды қабылдау технология өңдеушілерді бірлескен зерттеу жүргізуге мәжбүрлейді, ресурстардың, тауарлар мен жартылай шикізаттардың легін қайта бағыттайды. Кедендік одақ ішіндегі өндіріс қосымша резервтерді және т.б. іздеуге мәжбүр. [10, 335б]

Егер сыртқы тариф кедендік одаққа қатысушы –  мемлекеттердің ортақ өлшенген тарифінен  төмен болса, онда нәтижелі бағаларды  ескере отыра олардың сыртқы саудасы  үшінші елдер нарығына қайта бағытталады. Мұндай шаралар сыртқы және ішкі өндірушілер бәсекелестігін нығайту үшін қабылдануы мүмкін, керек болса өзінің өндірушісін бәсекеге қабілетті өнім шығаруына итермелеуі мүмкін. Осындай жағдайда, сыртқы тарифті белгілі жолмен реттеу кедендік одақ ішіндегі интеграциялық дамуға әсерін тигізеді. Тәжірибе көрсеткендей сыртқы тарифті реттеу жалпы тауарлар мен қызмет көрсетулердің ішкі нарығына тиімді әрекет етеді. Баға өсуінің төмендеуі немесе баяндауы, кедендік одақ аясында тауар өндірушілер мен импортталған тауарлармен қамтамасыз етушілер арасындағы бәскелестіктің нығаюы байқалады. Кедендік одаққа бір не екі ірі державаның болуы маңызды. Ондай кезде ресурстар мәселесі ресурстарға кедей мемлекеттерді біріктіретін кедендік одақ аясына қарағанда техникалық түрде тез шешіледі. Кедендік тарифтік «ойын» шетелдік инвестиция тартқанға әлдеқайда тиімді шарттар құрады, ол сондай-ақ экономикалық өсуге ықпал жасайды. Кедендік одақ қызметі интеграциялық үрдістерді басқару амалында өзгертулерді талап етеді. Жоғарыда айтылғандай, еркін сауда аймағы тұрақты әрекеттегі органдарын құруды шарт етпейді. Кедендік одақ үшін әлдеқашан реттеуші институттар қажеттілігі туындайды. [39, 272 б]

Біріншіден, бірыңғай кедендік баж салығына және координациялық шараларды бірлесіп орындауға өту әрбір елде ұлттық экономиканың көптеген салаларын дамыту тәсілдерін қайта қарастыруды талап етеді. Екіншіден, макроэкономикалық деңгейде жеке салаларды дамыту координациясы қажет, ол қызметтің басқа салаларында жаңа түрлі мәселелердің пайда болуына алып келеді. Үшіншіден, тек кедендік – тарифтік саясатты ғана емес, сонымен қатар, координацияны немесе пайда болған ортақ мүддеге бейімделген ішкі нарықты ұйғару жөніндегі келіссөздерге қажеттілік туындайды. Осыған орай, сыртқы сауда және өндірістің жеке салаларының қызметін жетілдіретін, координациялайтын, қадағалайтын  ұлт үсті органдарды құру жөнінде сұрақ туындайды. Нағыз кедендік одақтардың оның қатысынсыз өтуі екіталай. Кедендік одақ қызметі өндірістік және тұтынушылық тауарлардың барлық спектріне кедендік – тарифтік саясат унификациясын мүлдем шамаламайды. Бұл кезеңде интеграциялық қызмет өрісі экономиканың түрлі салалары мен секторына түседі. Өндірістік интеграцияны қамтамасыз ететін микродеңгейдегі қызметте басты орынды алатындықтан бұл түсіндірулі болады. Интеграция валюта – қаржылық салада да болады, алайда валюта – қаржылық қатынас та, әсіресе алғашқы қадамдарда, авангардтық болмайды. Ең дұрысы, ол жұмыс істеу факторы ролін атқарады. Әдетте, кедендік одақ аясында құрылған қаржылық институттар, банктер, сақтандыру компаниялар болмашы рольді атқарады.