Аймақтық саясат мемлекеттің жалпы саясатының құрамдас бөлігі

       Экономикалық  өсімді болжамдаудың  теориясы  мен тәжірибесінде  экономика-  математикалық модельдеу  кеңінен  қолданылады. Сонымен қатар, өндіріс  факторларының теориясына негізделген   өндіріс функцияларыны  модельдері  де  кеңінен тараған . Бұл модельдерде   өндіріс көлемі  қолданылатын  өндіріс  факторларының  көмегімен  және  олардың әрқайсысының шекті  өнімділігінен байланысты функциясы  ретінде сипатталады. Факторлардың  шекті өнімділігі ретінде   берілген өндіріс факторларының   әр бірлігінен  өсімінен  аланатын  өндіріс көлемінің өсімінің  көлемі  түсіндіріледі. Шекті  өнімділік   өндіріс көлемінің  өсуінің  берілген өндіріс  факторларының   қатынасымен  есептеледі. 

      Қазіргі  кездегі экономикалық жағдайға  байланысты аймақтар мен  мемлекеттің  экономикалық өсімін  сипаттаудың  үш нұсқасы бар:

1. Шикізат ресурстарының сыртқы  нарығына бағытталған өсу;
2. Ішкі нарықтың көлемін ұлғайтуға бағытталған жоғары сапалы өнімдерінің өсуін жоғарылауға импортқа шығарылатын өнімдерге, жоғары технология  өнімдері және (жалпы)  қоғамдық пайдаланатын қарапайым және  арзан өнімдерді  өсіруге негізделген өсу :
3. Алдынғы екі нұсқаны біріктіретін  аралас нұсқа .

    І- нұсқа бойынша  өсу  режиміне өту  өте  оңай  және тез арада  бой  алуы мүмкін. Бірақ өсу  қарқыны  сыртқы  рынок  көлімімен шектеледі  және жоғары бола алмайды.  Сонымен ұлттық экономика сыртқы  конъюнкция  турасының өзгеруінен  тәуелді болатын еді және  де  ел, аймақ үшін өндірісті білдіру  жайындағы маңызды сұрақтар  шет  елдерде шешілетін болады. Бұл  нұсқа шартында отандық  өңдеу  өнеркәсібінің  дегрезациясы  мүмкін.

  І- ші нұсқа бойынша   экономикалық өсу алдымен   тек  жекелеген  нүктелерде  байқалуы мүмкін. Ұзақ мерзімді  перспективада  ішкі нарыққа  бағытталу жоғары(деңгейге)  қарқынды  қамтамассыз ете алмайды,  яғни  бұл үшін  инвестициялық патенциал   көлемі  жетіспейді. Экономикалық  өсудің- аралас нұсқасы  тиімдірек  болып келеді. Экономитканың гүлденуі  мен өсуі ұзақ жылдарға созылады. Сонымен қатар  бұл капиталдың  тиімділігіне жоғарылату  мақсатында  белсенді түрде жаңалықтарды  енгізіп отыру қажет. 

     ЖҰӨ (ЖІӨ)  –ді белгілі бір формасые сипаттау  үшін ұлттық есеп жүйеісі (ҰЕЖ)  қолданылады. ҰЕЖ-сінің екі деңгейі  бар. ҰТ пен ЖҰӨ-нің қозғалысын  сипаттайтын жиынтық есептері  және өндіріс циклінің негізгі  кезеңдерін сипаттайтын  бөлшектелеген  есептер(шоттар).  ҰЕЖ-нің маңызды  сипаты- екі жақты жазу принціпі. Бұл дегеніміз әр операцияның  сатып алушылар мен төлеушілері  болады, сондақтан да бір жағына  ресурстар ретінде және   екінші  жағынан олардың қолданысы   ретінде жазылады. Барлық операциялар  материалды қаржылық баланста  көрсетіледі. [9]

       ҰЕЖ-нің  баланстарын пайдалану мемлекеттің  макроэкономикалық саясатын жүргіуге, ұлттық табыстың  халақаралық   салыстырмалары мен экономикалық  болжамдауды жасау үшін қажет.  Экономикалық дамудың  пропорциялары,  құүрылымдары және қозғалыстарының   стратегиялық жоспарлау  мен болжамдаулары  әлеуметтік- экономикалық процестердің   модельдеу әдістерін қолдануға негізделеді.

     Қазіргі кездегі  жоспарлау мен болжамдаудағы  қолданылатын модельдері заттық  және ойға негізделеген  модельдер  деп  екіге  бөлуге болады. Заттық модельдер өз кезегінде  физикалық және заттық математикалық  болып бөлінеді. Физикалық модельдер  - материалды объектілерді  сипатталады.  Ойға негізделген модельдердің  негізгі көріністері мен белгілері    болып  табылады. Белгілер модельдерінің  қазіргі кездегі қолданылатын   логика- математикалық модельдер-  олар  зерттеліп жатқан объектілердің  негізін  қалайтын математикалық  және логикалық тұжырымдамалар  жүйесін  сипатталады.  Бұл  модельдер  үш топ элементерден  тұрады:

1. Объектігінің сипатын  анықтау қажет (SWOT)

2. Өзгеріп тұратын сыртқы  жағдайлардың  сипаттамасы  (мүмкіндіктер, қорқытулар).

3. Объекттнің ішкі параметрлер  (әлсіз  және  күшті жақтары):

 Стратегиялық жоспарлау  мен болжамдауларда қолданылатын  логика- математикалық  модельдерді  келесідей белгілер бойынша   жіктеуге болады.

1. Зерттеу объектісі бойынша макроэкономикалық және  локальдық модельдер:
2. Объектінің   негізгі сипаттаушы және  бағыттары бойынша- құрылымдық функционалдық болып бөлінеді.
3. мақсаты  бойынша  ғылыми  жұмыстады  қолданылатын теоретикалық -  аналитикалық  және басқару мен   жапарлаудың нақты бір тапсырмасын  шешу мақсатында қолданылатын қосымшалар  болып бөлінеді.

4. Себеп – салдарлық   байланыстардың сипаты бойынша  мүмкіншілік        доминациялық  моделдер :

5. Модельдің құрамындағы  ақпаратық түрі бойынша – дискриптивтік  және  нормативтік болып бөлінеді.

6. Уақыт факторының сипаты  бойынша статистикалық және    динамикалық болып бөлінеді.

7. Моделдің құрамына кіретін  айнымалылардың  сыртқы және ішкі  байланысы бойынша ашық және  жабық модельдері.

Жоспарлау мен болжамдаудың қазіргі кездегі тәжиребесінде  жинау, тұтыну және өндіріс элементтерінен құралған баланстан тұратын моделдердің  баланстық  жүйесін  кеңінен қолданылады.

    Модельдердің  баланстық  жүйесі әлемдік  шаруашылық тәжирибесінің  прогрессивтік   жетістіктерінің бірі болып табылады. Ол нарықтық экономиканы реттеудің   әдістер  ретінде кеңінен қолданылады.  Батыс Европа  мен  Японияда  мұндай  баланстардың әртүрлі  түрлері көптеп кездеседі.

    Экономикалық  балансы елдегі және аймақтағы  экономикалық статистиканың   координация  құралы  ретінде   танылады. Оның көлемімен   түсініктеме   аппараты сәйкестелген құралуы өзара байланысты бөлімдерде қолданылатын  жіктемелер мен анықтамалар беріледі.

 Бұл жүйенің құрамына  баланс  таблицаларының  жиынтығы  кіреді. 

• қоғамдық өсімді  жинақтау , тұтыну  және өндірісінің балансы ;
• Ұлттық  табысты шекті қолданудың және бөлінген  қайта бөлінген өндіріс балансы;
• кірістердің  жиналуымен  олардың қолданысының құрылымындағы  ЖІӨ балансы ;
• ұлттық байлықтың балансы ;
• қаржы ресурстарының балансы ;
• еңбек ресурстаның балансы ;

       Экономика  балансы кезеңдердің есептік  және жоспарлау үшін қолданылады.

      Экономикалық  тепе- теңдіктің  келесі модельдері  кеңінен қолданылады:

• КЕНЭ модельдері (XVІІІ ғасыр  Францияның экономикасының   мысалындағы қарапайым өндіріс сипаттамасы);
• Маркстің жәй және  кеңейтілген өндірісінің схемасы ;
• Экономикалық теорияның математикалық бағыты (Вальрас, Леонтьев сонымен қатар Сауэльсон, Хикс және т.б.)
• Кейнстің қысқа мерзімді экономикалық тепе – теңдік моделі ;
• Классикалық мектептің түсінігі бойынша макроэкономикалық тепе- теңдік .

      Болжамдау, (теориясымен, тәжирибесінде) аймақтық  және стратегиялық жоспарлау  теориясы мен тәжиребесіндегі  экономикадағы пропорциялардың  келесі топтарын бөліп көрсетеді: 

1. Жалпы экономикалық
2. Салаарлық
3. Сала ішілік
4. Өндіріс ішілік

Жалпы экономика   өндірісте  қолданылатын тұтыну заттары мен  өндіріс құралдарының   өндірісінің  арасындағы  пропорциялар жатады.

   Салааралық пропорциялардың  құрамына өндірістік және әлеуметтік  инфрақұрылымының  материалдық өндіріс   сферасы  мен  индустриалдық  ауыл шаруашылық  өндірісі мен  өнеркәсіппен құрылыс  арасындағы  өзара  байланыс.

    Сала ішілік  пропорциялар – бұл өнер кәсіп  ішіндегі  пропорциялар:

Қазба салалары мен  қайта  өңдеу салаларының  арасындағы,  ауыл шаруашылық  саласы, өсімдік  пен жануарлар өсіру арасындағы және т.б.  Сала ішілік  және өндіріс  ішілік пропорциялары көптеп қолданылады.  Көлемдік қатынастар секілді пропорциялар   жұмысшылар саны,  өндірістің құндық қоры және өндіріс көлемін сәйкестендіру  арқылы жасалады. Пропорциялардың жиынтығы экономиканың құрылымын құрады. Бұл  құрылым қоғамының экономикалық жүйесінің, анық құрамы және олардың  бөліктерінің өзара  қатынасын сипаттайды.

    Макроэкономикалық  жоспарлау үшін экономиканың  өндірістік, әлеуметтік, салалық және  территориялық  құрылымы маңызды  болып келеді.

1. Өндірістік құрылым экономиканы өндірістік және өндірістік  емес  сфераларға бөлінуін сипаттайды, сонымен қатар,  бірінші және екінші бөлімшелердің  арасындағы қатынастарын  сипаттайды.
2. Әлеуметтік құрылым экономиканың меншік түрлері бойынша  бөлуді сипаттайды.
3. Салалық құрылым экономикадағы үлкен салааралық мекендерге және  олардың ішіндегі  салаларға бөлінуі мен сипатталады.
4. Территориялдық құрылым  экономикалық  зоналарға, аудандарға, территориялық кешендерге, сонымен қатар  әкімшілік- территориялық бірліктерге бөлумен  сипатталады.

        Кез  келген экономиканың құрылымы  ғылыми - техникалық прогресс  пен   қоғамның қажеттілігіне байланысты  үнемі  өзгеріп отырады. Экономика  құрылымы циклді түрде өзгереді. [8]

   Аймақтың  халқының  өмір сүру деңгейін  жоспарлауда  келесідей  көрсеткіштер қолдану  қажет:

• халықтардың кірістері;
• қоғамдық тұтыну қорлары;
• (тұтыну)  тамақ өнімдері мен өндірістік емес тауарларды тұтыну;
• халыққа әлеуметтік мәдени және тұрмыстық қызмет көрсету.

Еркін аймақтық жоспарлауда  бұл көрсеткіштер топтары халықтың өмір сүру деңгейін сипаттайтын  көрсеткіштердің  өзара байланысты тұтас  жүйесі түрінде  және  эккономикалық дамуының  сандық және сапалық  параметрлері мен жалпы қатынастары түрінде  қарастырылуы тиіс.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІ    Нарық жағдайындағы аймақтық саясатты басқарудың қаржылық ресурстарын қалыптастыру

 

2.1. Аймақтың қаржылық  ресурстарын қалыптастыру және  оларды басқару

       Нарықтық экономикада қаржылар бүкіл аймақтық шаруашылықтың қызмет етуін ретке келтіретін негізгі шарт болып табылады. Сондықтан аймақтың қаржылық ресурстарын тиімді басқару мәселесін шешу пәрменді аймақтық саясаттың жүзеге асырылуын көздейді. Аймақтың қаржылық ресурстары кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың қаржыларынан, бюджеттік және несиелік ресурстардан құралады.        I

Аймақтың экономикалық әлеуетінің жағдайымен деңгейі қаржылық ресурстарды қалыптастыру мен басқарудың қажетті алғышарты болып табылады. Аймақтың экономикалық әлеуетінің негізі болып табылатын өнеркәсіп саласының даму барысы оқу құралының алдыңғы тарауыңда қаржылық ресурстарының маңызды бөлігі ретіндегі жергілікті бюджеттердің қалыптасу барысын қарастырамыз.

Кез келген реформаны, оның ішінде экономикалық реформаларды жүргізу экономикаға, әлеуметтік салаға және инфрақұрылымды дамытуға орасан зор қаржы ресурстарын салуды талап ететіні белгілі. Осы мақсатта, әсіресе, аймақтардың дамуында жергілікті бюджеттердің атқарар рөлі аса маңызды. Аймақтарда қалыптасатын қаржылық қатынастар негізінен жергілікті бюджеттердің қалыптасуы мен орындалуы арқылы жүзеге асырылады. Жергілікті бюджеттер елдің бюджет жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады.

Ал бюджет жүйесі ең алдымен, мемлекеттің құрылымымен анықталады. Унитарлық мемлекеттердің бюджет жүйесі екі буынды қамтиды: республикалык және көптеген жергілікті бюджеттер. Ал федеративті мемлекеттерде бюджет жүйесі үш буыннан - федералды бюджет немесе орталық үкіметтің бюджетінен, федерация мүшелерінің бюджетінен (АҚШ-тағы штаттардың, Германиядағы жерлердің, Канададағы провинциялардың, Ресейдегі Федерация субъектілерінің), жергілікті бюджеттерден құралады.

Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі экономикалық қатынастар мен сәйкес құқықтық нормаларға негізделген әр түрлі деңгейдегі бюджеттерді қамтиды. Бюджеттің әр түрлі деңгейлері жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық және жергілікті бюджеттердің болуын көздейді .

Республикада келесі деңгейлердің бюджеті бекітіледі, орындалады және дербес болып табылады:

• республикалық бюджет;
• облыстық   бюджет,   республикалық   маңыздағы   қала, астана бюджеті;
• ауданның бюджеті   (облыстық  маңыздағы   кала  бюджеті).

Республикалық бюджет салықтық және басқа да түсімдерден кұралатын, орталық мемлекеттік органдардың, оларға бағынышты мекемелердің міндеттері мен функцияларын орындауды және мемлекеттік саясаттың жалпыреспубликалық бағыттарын жүзеге асыруды қаржылық жағынан қамтамасыз етуге арналған орталықтандырылған ақша қоры.