Тұрғындардың өмір сүру деңгейінің статистикасы

    Сонымен  АӘДИ адам әл-ауқатының өсу деңгейін сипаттайтын теңдікке, яғни қарапайым арифметикалық орташамен анықталатын үш компонентті қосады.

   Индекс ауқымы 0 мен  1 аралығында өзгереді, 1-ге жақын  болған сайын адамдардың әл-ауқат  деңгейі жоғары және елдің  әлеуметтік анықталған межелерге  жету жолы да қысқарақ болады. АӘДИ деңгейі 0,8-ді құрайтын  мемлекеттер дамудың жоғары деңгейіндегі елдер қатарына жатады. Орташа деңгейлі елдер қатарына 0,5-0,8 аралығындағы көрсеткішті көрсететіндер кіреді. АӘДИ 0,5-тен төмен болса,бұлар дамудың төменгі деңгейіндегі мемлекеттер болып саналады.

4. Тұрғындардың  табыстары мен шығындарының статистикасы

 

  Тұрғындардың  табыстары мен шығыстары туралы  мәліметтің негізі мемлекеттік  және ведомствалық статистикалық  көрсеткіштер болып табылады.

  Тұрғындардың  және үй шаруашылығының табыстары  мен шығыстарын анықтаған жағдайда мыналарды ескеру қажет:

• Үй шаруашылығы мен тұрғындардың табыстары мен шығыстарының көлемі мен құрамының сипаттамасы.
• Ақшалай кірістер мен тұтыну көлемінің дифференциалдық талдауы;
• Ақшалай кірістердің динамикасын үйрену;
• Тұрғындардың табыстары мен шығыстарын және тұтыну көлемін модельдеу;
• Тұтыну деңгейіне және басқа да әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерге табыстардың(шығыстардың) әсер ету деңгейін анықтау.

     Табыстардың  БҰҰ-ның 1993 жылғы, ДЖ. Хикстің концепциясына негізделген ҰШЖ-дегі методологиялық анықталуы. Оған сәйкес табыстар ретінде жеке тұлға бір апта мерзімде жұмсай алатын қордың максималды деңгейі,яғни болашақтағы түсімдердің ақшалай көрінісі капиталдық құнға сәйкес өткен мерзімдегі қалпын сақтап тұруы керек. Аталған концепцияның артықшылығы мынада: біріншіден, «табыс» және «актив» түсінігі айқын көрсетілген. Сондықтан, барлық түскен ақша сомасы табыс ретнде танылмайды, тек тұтынуға шығындайтын ақша сомасы ғана болуы керек. Осыған орай қолда бар капитал «актив) өзгеріссіз қалады. Бірақ, активтің өзгеруі, мысалы, жылжымайтын мүлік сатып алуға жиналған қаражат кіріс ретінде саналмайды. Екіншіден, жинақтау көлемі ақшалай қордың өсу сомасына тең болмайды, яғни қаржылық активтердің ұлғаюы активтік формалардың ауысуының нәтижесі болуы мүмкін. Үшіншіден, капиталдың кездейсоқ себептерден (инфляция, жер бағасының өсуі) өсуі кіріс ретінде танылмайды.

       Концепцияға сәйкес кірістер  туралы екі ұғым пайда болады:

Ex ante-алдын ала белгілі, күтілетін кіріс, яғни жұмсалуы мүмкін қаражаттың саны; осыған сәйкес жағдай жыл басындағыдай жақсы деңгейде қалады деп күтіледі;

Ex post-кіріс, яғни жағдаймен байланысты алдын ала белгісіз түсімдер мен шығындар.

    Жоспарлау,  анықтау, қайта анықтау және  кірістерді макродеңгейде пайдалануды   сипаттау үшін ҰШЖ-де келесі шоттардың құрылымы мен талдау көрсетіледі:

• Табыстардың  бірінші реттті анықталуы:

-табыстардың  пайда болу есебі;

-алғаш түскен  табыстарды анықтау;

• Табыстарды қайта анықтау:

-табыстардың  екінші реттік анықталуының есебі;

- табыстарды  табиғи деңгейде қайта анықтау есебі;

• Табыстарды пайдалану:

-бөлінген табыстарды  пайдалану есебі

   Табыстардың  пайда болу шоты алғашқы табыстардың  төлемі ретінде бейнеленеді. Бірінші  ретті табыстар анықтайды:

1. өндіріс процесіне  қатысу нәтижесінде пайда болған инстуционды бірлік сипаттағы табыстар:

• ауыл шаруашылығы саласына түсетін жалдамалы жұмыскерлердің еңбекақысы,
• мемлекеттік қызметкерлер жалақы ретінде алатын импторт пен өндіріске берілген салықтар,
• үй шаруашылығы және қаржылық емес,қаржылық мекемелер алатын түсім және аралас пайда;

1. Басқа да  қаржылық активтердің институционды  бірліктерін пайдаланудан келетін  табыс,яғни жеке меншік әкелетін  табыс:

• пайыздар,
• кәсіпорынның (корпорацияның) бөлінген табысы:
• дивиденттер,
• кәсіпорынға түскен табыстардан басшылардың алатын үлесі,
• тікелей шет елдік инвестициядан түсіп қайта инвестицияланатын түсімдер,
• жеке меншіктен түсетін пайда, яғни сақтандыру полисі төлемі,
• рента.

  Табыстардың пайда болуы есепшотында өндіріс қатысушыларының өндіруші-резиденттер төлейтін бірінші реттік табысы көрсетіледі.. Бірінші реттік табыстардың бөлінуі есепшотында олардың түсу жолы көрсетіледі., сонымен қатар жеке меншіктен түскен төлемдер мен түсімдер көрсетіледі.

Екінші реттік табыстардың қайта бөлінуі есепшотында  бірінші реттік табыстардың түсуі мен ақшалай формадағы әр түрлі трансфеттер басқаратын жеке меншіктен түскен бірінші реттік табыстардың сальдосы.

 Ағымдағы  трансферттедің ақшалай формаға  ауысқан сальдосы негізіндегі  бірінші реттік табыстар бөлінген  табысты анықтайды

БТ=БТ ±∆АТ_ақш,

мұнда   БТ-бірінші  реттік табыстар;

             ∆АТ_ақш- ақшалай формадағы ағымдағы трансферттердің сальдосы.

  Бөлінген  табыс табыстардың ақырғы сомасын  көрсетеді, ол берілген жылдың  есепшотына  жинақтау мен қолдануға  болатын табыстар.

    Әлеуметтік трансферттердің табиғи формада қайта бөлінуі бөлек есепшотта көрсетіледі, яғни үй шаруашылығы пайдасына түсетін мемлекеттік мекемелер мен коммерциялық емес ұйымдар тарапындағы шығындар. Табиғи деңгейдегі трасферттерге білім саласындағы тегін білім алу, денсаулық сақтау, мәдениет және басқа да әлеуметтік салалар жатады.

Бөлінген  ағымдағы трансферттер табиғи формада түзетілген бөлінген табысты бейнелейді.

 

ТБТ=БТ+ӘТ_таб,

       ӘТ_таб-табиғи формадағы әлеуметтік трансферттер.

  Сатып алу  мүмкіндігінің тең жағдайда есептелу тәсілі мынадай:

1. Әр елдің  ЖІӨ оны ақырғы реттік пайдалану  компаненттеріне сәйкес біртектес  өнімдер тобына (бірінші реттік  топтар) таратылады.

2. Әрбір тауарлық  топ шеңберінде эксперттік жолмен  ұлттық баға тіркелімдерін орындайтын  тауар үлгілері алынып тасталады.

3. Топтастырылағн  валюталық сатып алу қабілетінің  паритеті (ВСАҚП) сатып алу қабілетінің  паритеті (САҚП) жиынтығына біріктіріледі  (әр түрлі) әдістермен болуы  мүмкін), яғни орташа өлшем ретінде  соңғы тұтыну элементтерінің  шығындарының бір бөлігі алынады.

   Алғашқы  тауарлық топқа жеке ВСАҚП-ны  есептеу бағаға байланысты өлшенбеген  орташа геометриялық формуламен  жүргізіледі:

 

мұндағы I_p- Аелінің В еліне деген жалпы индексі; 

шығарылым, n-тұрғындар;

І_рі- А елінің В елінің бағасына деген дара индексі

n-топтағы тауар ұсыну саны.

 

  ВСАҚП біріктірілген  деңгейде алу үшін Пааше мен  Ласпейрестің индексі формуласы  қолданылады. Онда келтірілген  формулада сатып алу қабілетінің  топтық паритеті және ұлттық  валютадағы тауарлық топтың өлшенуі есепке алынады. Ласпейрис формуласы келесідей:

 

W_b-ұлттық валютадағы В елінің тауарлық көлемінің құны;

У_{р А/В}-  А елінің В елінің бағасына деген жалпы индексі.

Ал Паашет формуласы  бойынша ВСАҚП-ны есептеу келесідей:

 

 

W_A-ұлтық валютадағы А елінің тауарлық көлемінің құны.

САҚП-ны есептеу  кезіндегі Пааше мен Ласпейрес  индексіндегі кедергілерді жою үшін оның орташа геометриялық әдісі бойынша  Фишер индексі қолданылады:

                                     I_p √

 

ЖҰӨ құрылымы ВСАҚП-ны бағалауда әр түрлі бөліктері бойынша сипатталады: жеткілікті әрі дәл айқындама бойынша (нан, ет, аяқ-киім, транспорт, ж.т.б); біріктірілген айқындама бойынша (өнім, қызмет, ж.т.б.); ерекше жалпыланған айқындама бойынша (тұтынуға кеткен үй шығындары, мемлекеттік басқару орындарының ақырғы шығындары ж.т.б)

   Үй шаруашылығындағы  ақырғы тұтынуды жеке тауарлық  топтарға бөлу (тамақ өнімдері, киім  және аяқ-киім, білім және транспорт  қызметі ж.т.б) әрбір елдегі  өмір сүру деңгейін, өзге елдердің  тауарлық экспансиясынан ұлттық нарықтық қорғалуын бағалауға және төлем қабілетіне сәйкес жекелеген тауарларағ бағаны анықтауға және зерттеуді кеңейтуге мүмкіндік береді. Осылайша сатып алу қабілеті паритетінің әр топтағы тауарларға бағаның өзгерісін өлшеуге мүмкіндік береді, ал ВАСҚП бойынша анықтау әр ел бойынша ЖҰӨ деңгейін және оның құрылымын айқындау үшін маңызды болып табылады.

5. Тұрғындардың  ақшалай кірістері мен шығыстарының  балансы, оның негізі бойынша  көрсеткіштері.

Тұрғындардың  ақшалай кірістері мен шығыстарының балансы кіріс пен шығыстың құрамы мен көлемін анықтаудағы негізгі ақпарат көзі болып саналады. Тұрғындардың ақшалай кірістері мен шығыстарынң балансын құру үшін мемлекеттік статистика, банктің қаржылық есептілігі және бюджеттен тыс әлеуметтік қорлардың мәліметтері қолданылады.

   Ақшалай  кірістер мен шығыстар балансы  кіріс және шығыс бөлімдерінен  тұрады. Баланстың кіріс бөлімінде   үй шаруашылығын жеке тексеру  кезінде қаржылық және статистикалық  көрсеткіштер негізінде анықталған  әр қайнар көздің келіп түсуі бейнеленеді. Ал баланстың шығыс бөлімінде тұрғындардың тауарлар мен қызметтерді бөлшек сауда бойынша иемдену және тұрғындардың салық және міндетті төлемдерді төлегенін ескергенднгі жинағы және құнды қағаздардың қаржылық есептілік негізіндегі шығыстары сипатталады.

  

   Тұрғындардың  ақшалай кірістер мен шығыстарының  балансының кестесі

Кірістер	Шығыстары мен  жинақ
1. Еңбекті төлеу 2. Еңбекті төлеуден  басқа жалдамалы жұмысшылардың  өндіріс пен ұйымдардан алған  табысы 3. Дивиденттер 4. Ауыл шаруашылық өнімдерін сатудан түсім 5. Зейнетақы  мен жәрдемақы  6. Шәкіртақы 7. Қаржы жүйесінен  түсім (сақтандыруды өтеу, салымдар  бойынша пайыздар, ұтыс ж.т.б) 8. Тұрғындардың  шетел валютасын сатудан түсімі. 9. Өзге де  түсімдер: а) комиссиондық дүкендегі зат сатудан түскен түсім; б) шикізат пен  металл сатудан, ж.т.б 10. Аударым бойынша  түскен ақша.	1. Материалдарды  сатып алу және еңбекті төлеу 2. Міндетті төлемдер  мен ерікті аударымдар. а) салық және жинау; б) сақтандыру бойынша  төлемдер; в) қоғамдық және корпаративтік ұйымдарға аударымдар. г) несие қайтару д) ұтыс билеттерін алу; е) тауарлық несиеге  пайыздар; ж) зейнетақы  қорына аударымдар 3. Зейнетақы  қорындағы және бағалы қағазлағы  өсім. 4. Тұрғын үй  сатып алу 5. Тұрғындардың  шет ел валютасын сатып алу  шығындары 6. Аударым бойынша жөнелтілген ақша.
Барлық ақша кірістері Шығындардың өсімі Кірістер бойынша Баланс	Барлық ақша шығыстары мен жинақ Кірістердің өсімі Шығыстар бойынша Баланс

 

  Баланстың  «Кірістердің шығындар бойынша  өсімі» немес «Шығыстардың кірістер  бойынша өсімі» бабы тұрғындардың қолындағы қалған ақша қаражатының азаюын немесе көбеюін көрсетеді.

   Тұрғындардың  ақшалай кірістері мен шығыстары  балансы негізінде шығындар мен  кірістерді сипаттайтын келесі  статистикалық көрсеткіштер анықталады:

• Тұрғындардың ақшалай кірістері, оған еңбекті төлеу, зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы, ауыл шаруашылығы өнімдерін сатудан түсім; пайыз түріндегі кірістер, оған салым, бағалы қағаздар, дивиденттер; кәсіпкерлікпен айналысатын тұлғалардың кірістері; сақтандыру төлемдері; несиелер; шет ел валютасын сатудан түсетін түсім, ж.т.б;
• Тұрғындардың ақшалай шығыстары мен жинағы, оған тауарларды сатып алу және қызметті төлеу, міндетті төлемдер мен жарналар негізінде анықталған;
• Тұрғындардың нақты қолда бар ақшасы, яғни қолда бар ақшаны тұтыну бағасы индексі бойынша есептеу арқылы анықталады.

Осы көрсетілген  көрсеткіштерден басқа мемлекеттік  статистикалық есептілік негізінде  келесідей кіріс көрсеткіштерін анықтайды:

• Өндіріс және ұйым қызметкерлері үшін есептелген орташа айлық номиналды еңбекақы экономикасаласы бойынша. Онда есептелген айлық еңбекақы төлеу қорын орташа айлық жұмысшылар санына бөлу арқылы. еңбекақы төлеу қоры мен орташа еңбекақыны төлеуден басқа мемлекеттік және мемлекеттік емес бюджеттен тыс қорлардан еңбекақы алатын жұмысшылардың әлеуметтік жәрдемақысы;
• Бір зейнеткердің бір айлық белгілегбеген зейнетақы мөлшері, ол зейнетақының белгіленбеген жалпы сомасын зейнеткерлердің санына бөлу арқылы анықталады;
• Нақты есептелегн еңбекақы, есептелген еңбекақыны тұтыну бағасының индексін (ТБИ) бөлу арқылы анықталады;
• Белгіленген ай сайынғы зейнетақының нақты мөлшері, белгіленген зейнетақыны ТБИ-не бөлу арқылы анықталады.

Көрсеткіштерді  өзара салыстыру талдау мүмкіндіктерін көбейтеді. нақты ақшалай кіріс  пен қолда бар нақты ақшалай  кірістің динамикасын салыстыру  арқылы салықтың тұрғындарға ауырлығын анықтауға болады.

Ақшалай кірістер мен шығыстардың балансы тұрғындардың кірісін есептеуде кең қолданылады, тұрғындардың орташа жан басына шаққандағы кедейлік деңгейі мен кірістің тапшылығы  айқындалады. Орташа жан басына шаққандағы ақшалай кірісті ақшалай кірістің жылдағы жалпы сомасын тұрғындардың орташа жылдық санына бөлу арқылы анықтаймыз.